پیشینه صنعت ساعت در ایران

در این مقاله به تاریخه و پیشینه ی صنعت ساعت در کشورمان ایران می پردازیم.

ایرانیان از زمانهای دور با واحد های زمانی آشنایی داشته و شبانه روز را به یکه های زمانی تقسیم کرده اند.”پاس” از واحدهای اصلی زمان سنجی شبانه روزی بوده و بررسی برخی اشعار فردوسی که در آن این واژه به کار گرفته شده است نشان میدهد که احتمالا هر پاس شبانه روز با یک ساعت امروزی باربری داشته است.
تعداد و گونه های ساعت ساخته شده و متداول در ایران (که برخی از آنها منحصرا نو آوری ایرانیان بودن است) بسیار فرآوان و پرشمار هستند.
از ساعتهای خورشیدی تا ساعت های شنی و آتشی، ساعتهای آبی و مکانیکی، بسیاری از بناهای باستانی و به ویژه برج های یادمانی، کارکردی چند منظوره دارند که یکی از کاربردهای آنها تعیین وقت و هنگام است.

یکی از نخستین دستگاههای زمان سنجس “پنگان” نامیده میشود که در آبیاری برای تقسیم زمان استفاده می شده است.

 

در مجموعه آثار تخت جمشید نیز در طرز ساخت ساختمان برخی کاخهای هخامنشی نکاتی رعایت شده است در دوره ساسانیان نیز در مورد تاریخچه ساعت در کتاب تاریخ علم در ایران چنین نوشته شده است “در عصر ساسانیان در برخی از کاخها دستگاههایی کار گذاشته شده بود که حرکات ستارگان و خورشید را بازسازی میکرده و سپری شده زمان را نشان میداده است.
اما در زمینه ساخت ساعت های مکانیکی نیز ایرانیان سابقه و دستاوردهای درخشان دارند.
در قرن ۲ و ۳ هجری قمری حبش بن عبدالله مروزی ملقب به حبش حاسب در دانش ساعت سازی و نجوم در ایران متخصص بوده است خاندان بنوموسی، ابن جزری، ابن شاطر و ابن ساعاتی از بزرگترین ساعت سازان تاریخ ایران بوده اند.
این ساعتها، سالهای مدیدی در استان فارس ساخته میشد و سپس تکنولوژی ساخت آن نیز از آنجا به بیزانس و اروپا منتقل شد.

اقتباس غربیان از سنت های ساخت ابزارهای زمان سنجی ایرانی سابقه ای دراز دارد.
هرودت گزارش کرده است که گروهی از دانشمندان یونان، سنت تقسیم دوازده گانه شب و روز و شیوه ساخت ابزارهای زمانسنجی همچون تقویم های آفتابی و شاخص های خورشیدی را از ایرانیان به یونان بردند.

“اسطرلاب” نیز یکی دیگر از ابزارهای علمی اندازه گیری بوده است که علاوه بر کارکردهای فرآوان آن، برای اندازه گیری وقت و زمان نیز کاربرد داشته است.

اسطرلاب به عنوان یک ابزار اسلامی اغلب برای پیدا کردن جهت قبله و تعیین اوقات شرعی مورد استفاده قرار گرفته است.
به عنوان مثال زمان نماز عصر، زمانی است که سایه عمودی عقربه اسطرلاب برابر است با سایه عقربه در زمان ظهر بعلاوه طول خود عقربه.

اسطرلاب‌ها می‌توانند برای حل مسائل مربوط به ماه و دیگر سیارات، گذر از نصف النهار و پیدا کردن موقعیت‌های آسمان کمک کنند.
اسطرلاب‌های شخصی
توسط ملوانان و دریانوردان برای یافتن ستاره ها
توسط معماران برای اندازه گیری وضعیت سایه‌ ها
توسط ستاره شناسان
برای مشاهده موقعیت ستاره‌ها و همچنین در دانشکده و دانشگاه‌ها به عنوان وسیله اصلی در آموزش ستاره شناسی کاربرد دارند.